Arabesk

Arabesk, kökeni Fransızca ‘arabesque’ (Arap tarzında) kelimesine dayanan, ancak temelini İslam sanatının estetik ve felsefi ilkelerinden alan son derece girift ve stilize bir süsleme sanatıdır. Temel olarak, ritmik ve akıcı çizgilerle birbirine bağlanan, genellikle bitkisel kökenli (yapraklar, dallar, çiçekler) motiflerin geometrik bir disiplin içinde sonsuz bir şekilde tekrarlanmasına dayanır. İslam sanatında canlı varlıkların tasvir edilmesinden (anikonizm) kaçınma eğilimi, sanatçıları soyut ve sembolik formlara yöneltmiş, bu da arabeskin gelişimi için verimli bir zemin hazırlamıştır. Bu sonsuz ve tekrara dayalı yapı, Allah’ın birliğini (Tevhid) ve evrenin sonsuz, ritmik düzenini sembolize eder.

Arabesk süslemenin iki ana türü bulunur. Birincisi, kıvrımlı dallar ve stilize edilmiş yapraklardan (Anadolu Selçuklu sanatında ‘Rumi’ olarak da bilinen) oluşan bitkisel formlardır. İkincisi ise, yıldızlar ve çokgenler gibi geometrik şekillerin tekrarına dayalı olan ve ‘girih’ olarak adlandırılan desenlerdir. Bu iki tür genellikle bir arada, birbirini tamamlayacak şekilde kullanılır ve yüzeyi tamamen kaplayarak ‘boşluk korkusu’ (horror vacui) olarak bilinen estetik bir prensibi yansıtır. Desenler, tek bir noktadan başlayıp genişleyerek tüm yüzeyi kaplar ve teorik olarak sonsuza dek devam edebilecek bir yapıya sahiptir.

Uygulama alanları son derece geniştir. Mimaride, cami, saray ve medrese gibi yapıların iç ve dış cephelerinde taş, alçı (stucco) ve çini paneller üzerinde görülür. Ahşap işçiliğinde, minberler, kapılar ve tavan göbeklerinde (kündekari tekniği) ustalıkla uygulanır. Metal işçiliğinde, şamdanlar, kapı tokmakları ve silahlar üzerinde; tezhip sanatında ise el yazması kitapların sayfalarında ve hat levhalarının kenar süslemelerinde karşımıza çıkar. Rönesans döneminde Avrupa’ya da yayılan arabesk, burada ‘grotesk’ süslemelerle karışarak farklı bir yorum kazanmıştır.

Modern iç mimaride arabesk, geleneksel bir dokunuş ve sofistike bir estetik katmak için kullanılır. CNC kesim ahşap veya metal paneller, duvar kağıtları, kumaş desenleri, seramik karolar ve lazerle işlenmiş mobilya detayları gibi çeşitli formlarda uygulanabilir. Tamamen geleneksel bir görünüm yerine, bazen desenin sadece bir kısmını alarak veya modern renk paletleriyle birleştirerek daha çağdaş ve eklektik bir etki yaratmak için de tercih edilir. Arabesk, mekana hem görsel bir zenginlik hem de derin bir kültürel ve sembolik katman ekler.