Fayans (Faience)

Fayans (Fransızca: faïence), seramik terminolojisinde belirli bir tekniği ve ürün türünü tanımlar: kalay ile opaklaştırılmış bir sırla kaplanmış, genellikle renkli, gözenekli bir pişmiş toprak (earthenware) gövdeye sahip seramik. Türkçede ‘fayans’ kelimesi günlük dilde banyo ve mutfaklarda kullanılan her türlü seramik karoyu ifade etmek için yaygın olarak kullanılsa da, teknik ve tarihsel anlamı çok daha spesifiktir. Bu tekniğin kökeni 9. yüzyılda Mezopotamya’ya kadar uzanır. İslam dünyasından Endülüs Emevileri aracılığıyla İspanya’ya, oradan da Rönesans döneminde İtalya’ya geçmiştir. İtalya’da ‘majolika’ (maiolica) adıyla anılan bu teknik, özellikle Faenza şehrindeki üretimle ünlenince, Fransa ve Avrupa’nın geri kalanında ‘faience’ olarak tanınmıştır. Üretim süreci birkaç aşamadan oluşur: İlk olarak, kil gövde şekillendirilir ve düşük sıcaklıkta bir kez fırınlanır (‘bisküvi pişirimi’). Ardından, bu gözenekli bisküvi, kurşun ve kalay oksit karışımından oluşan beyaz, opak bir sır banyosuna daldırılır. Bu sır tabakası, üzerine resim yapmak için pürüzsüz ve tebeşirimsi bir tuval görevi görür. Metal oksitlerden elde edilen renkli boyalarla desenler doğrudan bu ham sır üzerine işlenir. Bu, ‘sır üstü’ değil, ‘çiğ sır üstü’ (in-glaze) bir tekniktir ve hata yapma lüksü tanımaz. Son olarak, parça ikinci kez fırınlanır. Bu fırınlama sırasında sır eriyerek camsı bir yüzey oluşturur ve renkler sırın içine nüfuz ederek kalıcı hale gelir. Bu teknik, porselenin pahalı ve üretiminin zor olduğu dönemlerde, renkli ve resimli seramikler üretmek için popüler bir yöntemdi. Hollanda’da Delftware, İngiltere’de English Delftware ve Fransa’da Nevers, Rouen gibi merkezlerde üretilen fayanslar ünlüdür.