Zelij

Zelij (Arapça: الزليج, İngilizce ve Fransızca: Zellige), kökeni 10. yüzyıla kadar uzanan, Fas ve Endülüs mimarisinin en karakteristik dekoratif unsurlarından biri olan geleneksel, el yapımı mozaik sanatıdır. Bu sanat, sırlanmış pişmiş toprak (terakota) karoların, karmaşık geometrik desenler oluşturacak şekilde bir araya getirilmesine dayanır. Zelij, sadece bir kaplama malzemesi değil, aynı zamanda matematiksel bir hassasiyet, sabır ve nesiller boyu aktarılan bir zanaatkarlık geleneğinin ürünüdür.

Üretim süreci tamamen el emeğine dayanır ve oldukça meşakkatlidir. Fas’ın Fes şehri yakınlarındaki özel killi toprak, suyla karıştırılıp yoğrulur, el ile kalıplanır ve güneşte kurutulur. Ardından, bu ham karolar fırında ilk pişirimden geçirilir. Fırından çıkan bisküvi halindeki karoların bir yüzü, “cameo” adı verilen ve metal oksitlerden elde edilen renkli sırlarla kaplanır. Mavi (kobalt), yeşil (bakır), sarı (demir) ve beyaz (kalay) gibi geleneksel renklerin kullanıldığı bu sırlama işleminden sonra karolar, renklerin canlı ve camsı bir doku kazanması için tekrar fırınlanır. Bu fırınlama sürecindeki sıcaklık değişimleri, her bir karonun renginde ve yüzeyinde hafif ton farklılıkları ve küçük kusurlar (pitting) oluşmasına neden olur; bu da zelijin en belirgin ve aranan özelliğidir. Son aşamada, “maâlem” adı verilen ustalar, bu sırlı plakaları keskin bir çekiç (menqash) kullanarak, önceden belirlenmiş desenlere uygun küçük geometrik parçalara (tesserae) ayırır. Bu parçalar daha sonra bir yapbozun parçaları gibi, sırlı yüzleri aşağı bakacak şekilde, desene göre ters olarak bir araya getirilir ve arkası harçla sabitlenerek paneller oluşturulur.

Zelij sanatı, İslam sanatının anikonik (figüratif olmayan) geleneği içinde gelişmiş ve sonsuzluğu simgeleyen karmaşık yıldız, çokgen ve girift hat desenleriyle zirveye ulaşmıştır. Geleneksel olarak camiler, medreseler, saraylar ve çeşmeler gibi yapıların duvarlarını, zeminlerini ve sütunlarını süslemek için kullanılmıştır. Günümüz iç mimarisinde zelij, otantik dokusu, canlı renkleri ve el yapımı olmasının getirdiği benzersiz karakteriyle yeniden büyük bir popülerlik kazanmıştır. Mutfak tezgah araları (backsplash), banyo duvarları, zeminler, şömine çevreleri ve vurgu duvarları gibi alanlarda kullanılarak mekanlara hem tarihi bir derinlik hem de bohem ve sanatsal bir hava katmaktadır.